كارشناس برنامهریزی درسی گفت: بسیاری از دانشآموزان نه فقط از خود آزمون، بلكه از قضاوت خانواده، دوستان و اطرافیان میترسند. آنها نگراناند كه اگر در كنكور رتبه موردنظر را كسب نكنند، با برچسبهایی مثل «كمكار» یا «ناموفق» مواجه شوند.
مریم علیقلی، روانشناس و كارشناس برنامهریزی درسی در مصاحبه با برنامه «سایهروشن» رادیو گفتوگو با محوریت مدیریت استرس كنكور، به تشریح ابعاد مختلف اضطراب داوطلبان پرداخت و تأكید كرد: بخشی از تنش در آستانه آزمون سراسری طبیعی است، اما زمانی كه این استرس از حد معقول عبور كند، بهجای آنكه محرك باشد، به مانعی جدی در مسیر مطالعه و عملكرد تبدیل میشود.
وی با بیان اینكه استرس خفیف میتواند موجب افزایش هوشیاری، دقت و تمركز شود، گفت: در شرایطی مانند كنكور كه سرنوشت تحصیلی و آینده شغلی بسیاری از نوجوانان و خانوادهها به آن گرهخورده است، طبیعی است كه فشار روانی افزایش یابد. اما مسئله اصلی این است كه داوطلبان میان استرس واقعی و استرس كاذب تفاوت قائل شوند؛ چراكه بسیاری از نگرانیها نه از خود آزمون، بلكه از مقایسههای بیپایان، حرف مردم و تصویرهای نادرستی میآید كه در ذهن ساخته میشود.
علیقلی با اشاره به اینكه یكی از مهمترین ریشههای اضطراب، «تفكر سیاهوسفید» است، توضیح داد: برخی داوطلبان بهگونهای به كنكور نگاه میكنند كه گویی نتیجه این آزمون، پایان یا آغاز مطلق زندگی است؛درحالیكه واقعیت چنین نیست.
وی افزود: وقتی یك دانشآموز قبولی در رشته یا دانشگاه دلخواه را تنها راه موفقیت بداند، اگر به هر دلیل به نتیجه مطلوب نرسد، دچار فروپاشی ذهنی میشود. این نوع نگاه افراطی، فشار روانی را چندبرابر میكند و اجازه نمیدهد فرد تواناییها و مسیرهای دیگر زندگی را ببیند.
این كارشناس برنامهریزی درسی، ترس از قضاوت را از دیگر دلایل پنهان استرس معرفی كرد و گفت: بسیاری از دانشآموزان نه فقط از خود آزمون، بلكه از قضاوت خانواده، دوستان و اطرافیان میترسند. آنها نگراناند كه اگر رتبه موردنظر را كسب نكنند، با برچسبهایی مثل «كمكار» یا «ناموفق» مواجه شوند. در چنین شرایطی، ارزشگذاری فرد بر اساس حرف دیگران شكل میگیرد و این موضوع آسیب روانی جدی ایجاد میكند.
وی تأكید كرد: داوطلب باید یاد بگیرد احساسات و ارزش خود را به نگاه دیگران گره نزند و مسئولیت هیجانات و انتخابهایش را به عهده بگیرد.
علیقلی در ادامه به عامل «ابهام» بهعنوان یكی دیگر از سرچشمههای اضطراب اشاره كرد و افزود: انسان به طور طبیعی از ناشناختهها میترسد. كنكور برای بسیاری از داوطلبان با ابهامهای متعددی همراه است؛ از نوع سؤالات و شرایط آزمون گرفته تا نتیجه نهایی و آینده بعد از آن. همین نامعلومی میتواند ذهن را خسته و مضطرب كند. هرچه فرد بتواند تصویر روشنتری از شرایط پیشرو داشته باشد، شدت اضطراب او كمتر خواهد شد.
وی همچنین «كمالگرایی سمی» را از مهمترین آفتهای دوران آمادگی برای كنكور دانست و توضیح داد: برخی داوطلبان تصور میكنند اگر نتوانند رتبه عالی بیاورند، اصلاً نباید تلاش كنند. این نگاه، هم انگیزه را از بین میبرد و هم فرد را در چرخهای از تعلل و ترس گرفتار میكند. كمالگرایی ناسالم باعث میشود دانشآموز از خود انتظار غیرواقعبینانه داشته باشد و كوچكترین نقص را بهمثابه شكست كامل ببیند.
این روانشناس با بیان اینكه استرس در بسیاری از مواقع خود را به شكلهای پنهان نشان میدهد، گفت: همه اضطرابها با بیقراری یا گریه بروز نمیكند. گاهی نشانههای استرس در قالب خستگیهای عجیب، سردرد، تپش قلب، بیخوابی یا حتی پرخوابی ظاهر میشود. دانشآموز و خانواده باید این علائم را جدی بگیرند، چون بدن اغلب پیش از ذهن، فشار روانی را نشان میدهد.
علیقلی به راهكارهای عملی برای كنترل اضطراب پرداخت و نخستین گام را «تغییر نگرش» عنوان كرد. به گفته او، داوطلبان باید بدترین سناریو را در ذهن خود بررسی كنند و برای آن راهحل بنویسند. وقتی فرد بدترین حالت ممكن را روی كاغذ مینویسد و برای آن راهكار میچیند، ذهنش از حالت مبهم و فاجعه ساز خارج میشود. نوشتن، استرس را از فضای ذهنی به عرصه واقعیت میآورد و به فرد كمك میكند با مسائل منطقیتر برخورد كند.
وی ادامه داد: بسیاری از ترسها در ذهن بزرگتر از واقعیت هستند. وقتی آنها را مكتوب میكنیم، میبینیم كه قابل مدیریتاند و آنقدرها هم وحشتناك نیستند. این كار، بهویژه برای داوطلبانی كه دچار نگرانی شدید هستند، بسیار مؤثر است و میتواند احساس كنترل را افزایش دهد.
این كارشناس برنامهریزی درسی همچنین بر ضرورت مرزبندی در برابر قضاوتهای بیرونی تأكید كرد و گفت: هر فرد باید یاد بگیرد مسئول احساسات خودش باشد، نه احساسات دیگران. اگر قرار باشد داوطلب مدام تلاش كند تا همه را راضی نگه دارد، در نهایت از مسیر اصلی خود دور میشود. نباید اجازه داد حرفها و برچسبهای دیگران، تعیینكننده ارزش و آینده فرد باشند.
وی با اشاره به اهمیت تمركز بر امور قابلكنترل، افزود: یكی از مهمترین مهارتها در شرایط پرتنش، تشخیصدادن چیزهایی است كه در اختیار ما هستند و چیزهایی كه خارج از اختیار ما قرار دارند. میزان تلاش، نظم مطالعه، استراحت كافی و آمادگی ذهنی در اختیار داوطلب است؛ اما نوع سؤالات، فضای جلسه آزمون و نتیجه نهایی، خارج از كنترل اوست. اگر فرد انرژی خود را روی بخشهای قابلكنترل متمركز كند، بخش زیادی از اضطرابش كاهش مییابد.
علیقلی خاطرنشان كرد: كنكور اگرچه آزمونی مهم و سرنوشتساز تلقی میشود، اما نباید به تنها معیار ارزشگذاری یك نوجوان تبدیل شود. خانوادهها نیز باید از تشدید فشار روانی بر فرزندان خود پرهیز كنند و بهجای مقایسه، حمایت عاطفی و آرامش را در اولویت قرار دهند؛ چراكه موفقیت تحصیلی زمانی پایدار و واقعی خواهد بود كه بر پایه سلامت روان و تعادل ذهنی شكل بگیرد.
